मोदींचा ५-देश दौरा: भारताचा नवा अध्याय

पंतप्रधान मोदींचा ५-देशीय दौरा: भारताचा जागतिक ठसा

पंतप्रधान मोदींनी नुकताच पाच देशांचा दौरा केला. हा दौरा जवळजवळ दशकभरातील सर्वात मोठा आहे. हा एक महत्त्वाचा परदेश दौरा आहे. यामुळे भारताचा जागतिक प्रभाव वाढतो आहे. विशेषतः ग्लोबल साऊथमध्ये भारताचे महत्त्व वाढले आहे.

या दौऱ्यात घाना, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अर्जेंटिना, ब्राझील आणि नामिबिया हे देश होते. द्विपक्षीय संबंध मजबूत करणे हे उद्दिष्ट आहे. आर्थिक सहकार्य वाढवणे हाही उद्देश आहे. तसेच बहुपक्षीय सहकार्य अधिक दृढ करणे हेही ध्येय आहे. हा दौरा भारताची परराष्ट्र धोरणाची महत्त्वाकांक्षा दाखवतो. यामुळे जागतिक भू-राजकारणात भारताची भूमिका मध्यवर्ती आहे, हे अधोरेखित होते.

१. घाना: तीन दशकांनंतरचे ऐतिहासिक पुनरागमन

पश्चिम आफ्रिकेतील घाना या देशापासून या दौऱ्याची सुरुवात झाली. ही भेट ऐतिहासिक आणि धोरणात्मकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची ठरली, कारण गेल्या तीन दशकांत (३० वर्षांहून अधिक) पहिल्यांदाच भारतीय पंतप्रधानांनी घानाला भेट दिली आहे. या भेटीने दोन्ही देशांमधील पूर्वीचे दृढ संबंध पुन्हा प्रस्थापित करण्यास मदत केली.

चर्चा प्रामुख्याने आर्थिक, ऊर्जा आणि संरक्षण सहकार्य वाढवण्याभोवती फिरल्या. भारत आधीच घानाचा सर्वात मोठा वस्तूंचा खरेदीदार आहे, घानाच्या एकूण निर्यातीपैकी ७०% पेक्षा जास्त हिस्सा भारताकडे येतो, ज्यामध्ये सोन्याचे प्रमाण लक्षणीय आहे. या भेटीमध्ये व्यापार आणि गुंतवणुकीसाठी आणखी नवीन मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. यामध्ये महत्त्वाच्या खनिजांच्या (जसे की बॉक्साइट, लोहखनिज) उत्खननात भारताच्या गुंतवणुकीची शक्यता, डिजिटल पायाभूत सुविधांचा विकास आणि व्यापक पश्चिम आफ्रिकी समुदायाला सेवा देण्यासाठी घानामध्ये एक महत्त्वाचे लसीकरण केंद्र स्थापन करणे यावर भर देण्यात आला. हे लसीकरण केंद्र आफ्रिकेतील सार्वजनिक आरोग्यासाठी भारताच्या वचनबद्धतेचे प्रतीक ठरेल.

या दौऱ्यातील एक महत्त्वाचा क्षण म्हणजे पंतप्रधान मोदींनी घानाच्या संसदेला संबोधित करणे. हे दोन्ही राष्ट्रांमधील मजबूत लोकशाही मूल्यांवर, समान इतिहासावर आणि भविष्यातील भागीदारीवर भर देणारे एक प्रभावशाली पाऊल होते. घाना आफ्रिकेत भारताचा एक महत्त्वाचा भागीदार म्हणून उदयास येत आहे आणि ही भेट या संबंधांना नवीन उंचीवर घेऊन जाईल अशी अपेक्षा आहे.

२. त्रिनिदाद आणि टोबॅगो: कॅरिबियन संबंधांना पुन्हा दृढ करणे

पुढील टप्प्यात, पंतप्रधान मोदी त्रिनिदाद आणि टोबॅगोला गेले. १९९९ नंतर द्विपक्षीय दौरा करणारे ते पहिले भारतीय पंतप्रधान ठरले. कॅरिबियन राष्ट्राची ही भेट, जेथे भारतीय डायस्पोराची (Diaspora – परदेशात स्थायिक झालेले भारतीय वंशाचे लोक) महत्त्वपूर्ण उपस्थिती आहे, विविध प्रमुख क्षेत्रांमध्ये द्विपक्षीय भागीदारी मजबूत करण्याच्या उद्देशाने होती. यामध्ये ऊर्जा सुरक्षा, माहिती तंत्रज्ञान, आरोग्यसेवा आणि सांस्कृतिक आदानप्रदान यांचा समावेश होता.

या भेटीचा उद्देश केवळ त्रिनिदाद आणि टोबॅगोशीच नव्हे, तर संपूर्ण कॅरिबियन प्रदेशाशी भारताचे जुने आणि कायमस्वरूपी संबंध पुन्हा दृढ करणे हा होता. ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संबंधांमुळे दोन्ही प्रदेशांमध्ये स्वाभाविक मैत्री आहे. पंतप्रधान मोदींनी कॅरिबियन देशांसोबत विकासासाठी आणि परस्पर फायद्यासाठी नवीन संधी शोधण्यावर भर दिला. कॅरिबियन समुदाय (CARICOM) मधील देशांसोबत भारताच्या सहकार्यासाठी त्रिनिदाद आणि टोबॅगो हे एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणून पाहिले जाते.

३. अर्जेंटिना: धोरणात्मक भागीदारी वाढवणे

या दौऱ्याचा तिसरा टप्पा पंतप्रधान मोदींना अर्जेंटिनामध्ये घेऊन गेला. ५७ वर्षांमध्ये भारतीय पंतप्रधानांचा हा पहिला द्विपक्षीय दौरा होता, जो लॅटिन अमेरिकेशी भारताचे संबंध किती महत्त्वाचे आहेत हे दर्शवतो. येथे विविध क्षेत्रांमध्ये धोरणात्मक भागीदारी वाढविण्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले.

या क्षेत्रांमध्ये संरक्षण, शेती (विशेषतः खाद्य सुरक्षा आणि तेलबिया), खाणकाम (लिथियम आणि तांबे यांसारख्या महत्त्वाच्या खनिजांसाठी), तेल आणि वायू तसेच अक्षय ऊर्जा यांचा समावेश आहे. अर्जेंटिना हा लिथियमच्या जगातील सर्वात मोठ्या साठ्यांपैकी एक आहे, जो भारताच्या इलेक्ट्रिक वाहन आणि ऊर्जा साठवणूक उद्योगांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या भेटीमुळे लॅटिन अमेरिकेसोबत भारताचे संबंध अधिक दृढ करण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले गेले. दोन्ही देशांनी ज्ञान आणि तंत्रज्ञान सामायिक करून कृषी उत्पादकता वाढवण्यावरही चर्चा केली.

४. ब्राझील: ब्रिक्स शिखर परिषद आणि त्यापलीकडे

अर्जेंटिनामधून, पंतप्रधान मोदी बहुप्रतिक्षित १७ व्या ब्रिक्स (BRICS – ब्राझील, रशिया, भारत, चीन, दक्षिण आफ्रिका) शिखर परिषदेत सहभागी होण्यासाठी ब्राझीलला रवाना झाले. पंतप्रधान म्हणून ब्राझीलचा हा त्यांचा चौथा दौरा होता, जो ब्रिक्स समूहातील भारताच्या सक्रिय भूमिकेचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

ब्रिक्स शिखर परिषदेत, जागतिक महत्त्वाच्या अनेक मुद्द्यांवर नेत्यांमध्ये महत्त्वपूर्ण चर्चा झाली. यामध्ये आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्ये सुधारणा (जसे की संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद आणि जागतिक व्यापार संघटना), जागतिक शांतता आणि सुरक्षा, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) जबाबदार वापर आणि नियमन, हवामान कृती आणि बहुपक्षीय सहकार्य बळकट करणे यांचा समावेश होता. विकसनशील देशांच्या हिताचे रक्षण करण्यासाठी ब्रिक्स देशांचे समन्वय आवश्यक आहे यावर जोर देण्यात आला.

शिखर परिषदेच्या बाजूला विविध जागतिक नेत्यांसोबत पंतप्रधान मोदींच्या द्विपक्षीय बैठका देखील झाल्या, ज्यामुळे भारताचे जागतिक राजनैतिक जाळे अधिक मजबूत झाले. ब्राझील सध्या दक्षिण अमेरिकेत भारताचा सर्वात मोठा व्यापारी भागीदार आहे, ज्यामुळे आर्थिक सहकार्यासाठी हा एक महत्त्वाचा टप्पा बनला आहे. दोन्ही देशांनी जैवइंधन, कृषी तंत्रज्ञान आणि संरक्षण उत्पादनात सहकार्य वाढवण्यावर भर दिला.

५. नामिबिया: दक्षिण आफ्रिकन बंध मजबूत करणे

या विस्तृत दौऱ्याचे अंतिम गंतव्यस्थान नामिबिया होते, जिथे पंतप्रधान मोदींचा दौरा २७ वर्षांच्या मोठ्या अंतरानंतर आला. ही भेट दक्षिण आफ्रिकेशी संबंध मजबूत करण्यासाठी भारताच्या अटळ वचनबद्धतेवर आणि आफ्रिकन खंडावरील भारताच्या ‘सागर’ (Security and Growth for All in the Region) धोरणावर भर देते.

व्यापार, संरक्षण (विशेषतः संरक्षण उपकरणे आणि प्रशिक्षण), ऊर्जा, अवकाश (उपग्रह निर्मिती आणि डेटा शेअरिंग), तंत्रज्ञान, कृषी (विशेषतः वाळलेल्या जमिनीतील शेती), आणि आरोग्यसेवा यांसारख्या विविध क्षेत्रांवर चर्चा होण्याची अपेक्षा होती. नामिबिया हा हिऱ्यांसाठी प्रसिद्ध आहे आणि भारतातील हिरे उद्योगासाठी तो एक महत्त्वाचा स्रोत आहे.

पंतप्रधान मोदींनी नामिबियाच्या संसदेला देखील संबोधित केले, ज्यामुळे दोन्ही राष्ट्रांमधील लोकशाही बंध आणि भविष्यातील सहकार्यासाठी संधी आणखी मजबूत झाल्या. नामिबिया हा दक्षिण आफ्रिकेतील एक महत्त्वाचा देश आहे आणि या भेटीमुळे संपूर्ण आफ्रिकन खंडाशी भारताचे संबंध अधिक दृढ होण्यास मदत होईल.

जागतिक प्रभावासाठी एक धोरणात्मक पोहोच

पंतप्रधान मोदींचा हा पाच देशांचा दौरा भारतासाठी महत्त्वाचे धोरणात्मक पाऊल आहे. यामुळे जागतिक स्तरावर, विशेषत: ग्लोबल साऊथमधील देशांमध्ये भारताचा प्रभाव वाढतो आहे. हा दौरा केवळ द्विपक्षीय संबंध मजबूत करत नाही, तर बदलत्या जागतिक व्यवस्थेत भारताला एक महत्त्वाचा आणि विश्वासार्ह भागीदार म्हणून प्रस्थापित करतो.

या दौऱ्यात मोदींनी विविध राष्ट्रांशी संवाद साधला. त्यांचा उद्देश आर्थिक भागीदारी वाढवणे हा होता. तसेच लोकशाही मूल्यांना प्रोत्साहन देणे आणि परराष्ट्र धोरणाची उद्दिष्टे पुढे नेणे हेही ध्येय होते. हा दौरा भारताच्या ‘बहु-संरेखण’ धोरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. या धोरणांतर्गत भारत अनेक जागतिक शक्तींशी सक्रियपणे संबंध ठेवतो. या दौऱ्यामुळे भारताच्या ‘व्हिज-वेस्ट’, ‘अॅक्ट-ईस्ट’ आणि आफ्रिकेशी असलेल्या संबंधांना नवी गती मिळाली.